Cmentarz Monumentalny w Mediolanie. Największa galeria sztuki

Od dawna staramy się pokazać, że Mediolan to zdecydowanie więcej niż tylko Katedra i Galeria Wiktora Emanuela II. Dziś przedstawiamy jedno z najciekawszych miejsc, które można zobaczyć w Mediolanie i to całkowicie za darmo. Cmentarz Monumentalny w Mediolanie (Cimitero Monumentale di Milano) to jedno z najbardziej niezwykłych miejsc w stolicy Lombardii. Cmentarz z powodzeniem można określić mianem galerii sztuki pod gołym niebem. Pora na wizytę na słynnym cmentarzu w Mediolanie.

Zwiedzanie cmentarzy i to nie tylko we Włoszech jest ciekawym sposobem na poznanie dziejów danego miejsca. Cmentarz Monumentalny w stolicy Lombardii to nie tylko miejsce pochówku ale prawdziwe muzeum sztuki funeralnej. Na grobach najznamienitszych przedstawicieli mediolańskiej społeczności grobowce i pomniki stawiali znamienici artyści i rzeźbiarze. Jak to się zaczęło?

Historia Cmentarza Monumentalnego

Historia cmentarza monumentalnego zaczyna się w czasach panowania obcej austriackiej administracji. W 1837 roku pojawił się pomysł stworzenia jednego dużego cmentarza zamiast sześciu mniejszych nekropolii.

Podesta Gabrio Casati i Congregazione Municipale ogłosiły konkurs na nekropolię „godną splendoru Mediolanu”. Problemy w budowie, w tym wybuch Wiosny Ludów, pokrzyżowały ambitne plany szybkiego wzniesienia konstrukcji. Po Zjednoczeniu Włoch zdecydowano się na zrealizowanie koncepcji z czasów austriackich i ogłoszono kolejny konkurs.

Konkurs na projekt cmentarza wygrał Carlo Maciachini pod którego zarządem rozpoczęto budowę cmentarza w 1864 roku. Prace budowlane zostały ukończone w 1866 roku. Poświęcenia dokonano 2 listopada 1866 roku w Zaduszki, a cmentarz, nie ukończony jeszcze w całości, ruszył oficjalnie 1 stycznia 1867 roku.

Pierwszym pochówkiem na Cmentarzu Monumentalnym w Mediolanie jest grób kompozytora Gustava Adolfo Noseda, zmarłego w styczniu 1866 roku, którego mogiłę przeniesiono tu z cmentarza Porta Magenta. To jest ważne: na cmentarzu jest 6767 grobów.

Na czynnym już cmentarzu w kolejnych latach wzniesiono dodatkowo mury, ossarium i kaplicę – neogotycko-neorenesansowy budynek Famedio (Świątynię Sławy) czyli charakterystyczny monumentalny gmach znajdujący panteonu przy głównym wejściu na cmentarz.

Cmentarz zaprojektowany przez Carla Maciachiniego początkowo wytyczono na obszarze około 180 00 metrów kwadratowych między Porta Tenaglia i Porta Comasina. Dziś nekropolia ma 250 00 metrów kwadratowych powierzchni.

Maciachini stworzył kompozycję w stylu eklektycznym, łączącym elementy bizantyjskie, gotyckie i romańskie lombardzkie. Oszałamiającej wielkości Famedio czyli Świątynia Sławy budowana była jako kościół.

Ostatecznie przekształcono ją w panteon w którym spoczywa m.in. pisarz Alessandro Manzoni, jeden z liderów Risorgimento Carlo Cattaneo, architekt Luca Beltrami. Pochówki znajdują się w górnej części, w kolumbariach oraz w katakumbach.

Alessandro Manzoni, którego szczątki przeniesiono tu w 1883 roku w czasie uroczystości o randze narodowej, spoczywa w centralnym sarkofagu. Obok niego Carlo Cattaneo, Salvatore Quasimodo, Leo Valiani, Dario Fo z Francą Rame, Giorgio Gaber, Carla Fracci (pierwsza kobieta pochowana w Famedio) i wielu innych.

Niech nie zmyli was widoczne tu nazwisko Giuseppe Verdiego będące tylko upamiętnieniem. Kompozytor faktycznie został pochowany na Cmentarzu Monumentalnym ale błyskawicznie go ekshumowano i przeniesiono jego doczesne szczątki do krypty w pałacu Casa di Riposo per Musicisti, który entuzjaści muzyki mogą oczywiście zwiedzić ale go nie opisywaliśmy bo nie wierzymy w to, że wśród czytelników znajdzie się wielu entuzjastów muzyki.

Z Famedio wychodzą symetryczne portyki (Gallerie), tworzące siatkę alei i placów Cmentarza Monumentalnego. Poza Famedio warto zwrócić uwagę na żydowską część cmentarza Riparto Israelitico i niekatolicką część Riparto Acattolico po lewej stronie od Famedio.

W XIX-wiecznych Włoszech innowiercy nie mogli być chowani w świętym miejscu jakim jest cmentarz katolicki, dlatego od początku zaprojektowano oddzielne sekcje dla niekatolików wraz z osobnymi do nich wejściami.

Kolejnym charakterystycznym obiektem na Cmentarzu Monumentalnym w Mediolanie jest Civico Mausoleo Palanti czyli zaprojektowane przez Mario Palantiego Mauzoleum Miejskie. Początkowo grobowiec zaprojektowany był dla rodziców artysty, po wojnie rodzina przekazała go miastu. Ze względu na bardzo głęboką kryptę w czasie alianckich nalotów na Mediolan mieszkańcy miasta wykorzystywali grobowiec jako schron przeciwlotniczy.

Obiekt znajduje się niedaleko Famedio po prawej stronie. Grób pełni rolę miejskiego panteonu spoczywają w nim m.in. aktor Walter Chiari, Hermann Eisntein, ojciec Alberta Einsteina.

Warto zwrócić uwagę też na przypominający antyczną świątynię gmach Tempio Crematorio czyli neogotyckie Krematorium Świątynne. Krematorium to znajduje się na końcu głównej alei cmentarza. Gmach był pierwszym publicznym krematorium w kraju, powstał w latach 1875-1876 również według projektu Carla Machiachiniego.

Co jeszcze? W centralnej części cmentarza w połowie drogi między Famedio, a Tempio Crematorie znajduje się Ossarium Centralne czyli zbiorowa krypta na szczątki.

Najważniejsze grobowce

Najsłynniejszym chyba grobowcem na Cmentarzu Monumentalnym w Mediolanie jest grób rodziny Campari znajdujący się po lewej stronie od Famedio całkiem niedaleko od wejścia (AB, pole M). Grobowiec rodziny twórców słynnego aperitifu zdobi ogromna, wykonana z brązu rzeźba przedstawiająca Ostatnią Wieczerzę autorstwa Giannino Castiglioniego z lat 1935-1939.

Kolejnym miejscem, którego nie można pominąć w czasie zwiedzania Cmentarza Monumentalnego jest inne dzieło Giannino Castiglioniego czyli Edicola Bernocchi (pole 1A). Na grobie Antonio Bernocchiego znajduje się, widoczna poniżej, wieża Golgota symbolizująca życie i śmierć Chrystusa z lat 1931-1936.

Wśród interesujących pochówków można wymienić także Edicola Bruni (pole 146). To charakterystyczna piramida z 1876 roku wykonana według planów Angelo Colla odpowiedzialnego za projekt i Giulio Monteverde odpowiedzialnego za rzeźby. Przed wejściem do grobu Bruni po lewej stronie stoi postać Bólu przedstawiona jako kobieta w starożytnym stroju oraz sfinksem po prawej.

Inne wyróżniające się dzieła sztuki to na przykład Monumento Giuseppe Mengoni (Circondante di Ponente, pola 31-33) czyli rzeźba przedstawiająca architekta odpowiedzialnego za projekt Galerii Wiktora Emanuela II wraz z jego zmarłą córeczkę Mengoni.

Ważnym pochówkiem jest Edicola Toscanini (sekcja VII, pole 184) czyli grobowiec rodziny dyrygenta Arturo Toscaniniego (sekcja VII, pole 184) powstały według planów Mario Labo z rzeźbami Leonardo Bistolfiego z lat 1909-1911. To okazałe marmurowe mauzoleum w stylu symbolicznym z elementami stylu Liberty wzniesione początkowo dla zmarłego 5-letniego syna artysty. W grobowcu spoczywa Arturo Toscanini, jego żona, dzieci, synowa oraz zięć słynny rosyjko-amerykański pianista Vladimir Horowitz.

Warto zwrócić uwagę na Monumento Morgagni (Taraz BC di Ponente, nisza 3) jeden z najbardziej efektownych i fotogenicznych grobowców na terenie cmentarza. Grób słynnego naczelnego Gazzetta dello Sport zdobi wykonany w stylu Novecento pomnik nagrobny Enzo Bifoliego z 1921 roku przedstawiający symetrycznie ustawione sześć kobiecych figur w stylu rzymskich westalek. Każda z nich trzyma w dłoniach płomień życia, ale jednocześnie dmucha i gasi go, jako alegorię śmierci. W sklepieniu niszy znajduje się epitafium, którego tekst podyktował sam Benito Mussolini.

Ważnym dziełem z Cmentarza Monumentalnego jest rzeźba na grobie Gaby Angelini przygotowana w 1939 roku przez Giuseppe Enriniego (sekcja XVII, pole 202). Warto zwrócić uwagę na kaplicę nagrobną Edicola Kornet z 1929 roku z rzeźbą Adolfo Wildta (sekcja XV, pole 371). To wykonana dla rodziny Carlo Körnera mauzoleum z grupą rzeźbiarską Affetto nel dolore (Miłość w bólu) przedstawiająca dwie figury.

Ten tekst i tak robi się już zbyt długi więc teraz tylko kilka faktów i interesujących grobowców. Ogromne wrażenie robi grobowiec Edicola Keller (część niekatolicka sekcja I, pole 1), ciekawy jest pomnik Joel z 1910 roku autorstwa Luigiego Secchi (część niekatolicka sekcja IV, pole 73-74).

Inne interesujące rzeźby i pochówki to Monumento Elisi, Monumento Garessino, Monumento Restelli, Monumento Hoepli, Monumento Poggi, Monumento Pozzani, Edicola Besenzanica, Monumento Łukaszewicz, Monumento Neera, niesamowita rzeźba Monumento Castellini z 1867 roku (sekcja X, pole 252), Monumento Carcano di Bregnano (edykuła D w Ponente Superiore, nisza 179), oszałamiające wrażenie robi kaplica nagrobna Edicola Reyna (sekcja II, pole 190), czy pomnik Edicola Falck.

Na cmentarzu Monumentalnym znajduje się też dzieło Igora Mitoraja, monument Salmoiraghi Girola z 1995 roku. Dzieło przedstawia abstrakcyjny plac z dwoma kamiennymi ławkami. Polacy mogą też poszukać pochówku Giorgio Polaco w sekcji żydowskiej Cmentarza Monumentalnego.

Kolejnym polskim akcentem na cmentarzu w Mediolanie jest widoczny powyżej grób działacza niepodległościowego, założyciela Komitetu Pro Polonia, Witolda Rajkiewicza i jego żony Wiktorii Rajkiewicz. Nagrobek został odrestaurowany dzięki finansowaniu Konsulatu Generalnego RP w Mediolanie.

Dojazd i godziny otwarcia

Cmentarz Monumentalny jest otwarty od wtorku do niedzieli w godzinach od 8:00 do 18:00, ostatnie wejście na 30 minut przez zamknięciem nekropolii. Wstęp jest darmowy jak na każdy szanujący się cmentarz, są tu organizowane również bezpłatne zwiedzania na które lepiej zapisywać się z ogromnym wyprzedzeniem za pomocą poczty elektronicznej po kontakcie z władzami cmentarza.

Do najważniejszego cmentarza w Mediolanie łatwo dotrzeć autobusem 70 lub 94, tramwajami 2, 4 lub 33, oraz metrem M2 na przystanek Garibaldi FS lub M5 na Monumentale. Bez trudu pokieruje was tu nawigacja w Google Maps.

Zwiedzanie cmentarza

Cmentarz Monumentalny to niesamowity wgląd w historię Mediolanu. To galeria sztuki tworzonej przez jednych z najwybitniejszych artystów swoich czasów, a także historia mieszkańców samego miasta.

Można tu podkreślić, że sam w sobie nosi ślady alianckich bombardowań, które zniszczyły około 1/3 cmentarza. Oko wprawnego obserwatora zauważy pomniki i kaplice z elementami naprawianymi po wojnie.

Władze Mediolanu zdają sobie sprawę z ogromnego znaczenia tego miejsca. Na oficjalnej stronie Cmentarza (tutaj) znajdziecie wiele tematycznych planów zwiedzania nekropolii wraz ze szczegółowymi opisami poszczególnych grobowców, kaplic, rzeźb i pomników.

Na cmentarzu otrzymacie też bezpłatną mapę w języku włoskim do odebrania w informacji po lewej stronie głównego wejścia.

Naszym zdaniem, jakkolwiek makabrycznie to zabrzmi, jest to jedno z najciekawszych miejsc w mieście i jedna największych atrakcji Mediolanu (tu więcej ciekawych miejsc w Mediolanie). Uważamy, że cmentarz zasługuje na zdecydowanie więcej uwagi wśród wycieczkowych blogerów, polecających zamiast niego spacer po głównej ulicy i sklepik Ferrari, i turystów przyjeżdżających do Mediolanu.

To jeden z najpiękniejszych cmentarzy jaki odwiedziliśmy. Wykonaliśmy na nim ponad 1000 fotografii ale nie ma tu miejsca na to, by pokazać je wszystkie.

Jeśli interesuje was poznawanie sztuki funeralnej to zapraszamy do przeglądnięcia naszych poprzednich tekstów na temat Cmentarza Monumentalnego w Bergamo, Cmentarza Monumentalnego w Lecco i jednej z najbardziej niezwykłych nekropolii jakie widzieliśmy w tych okolicach – wykutego w skale cmentarza w Lecco.

Pozostając w temacie pochówków zapraszamy też do zapoznania się z naszym tekstem o Kaplicy Czaszek w Mediolanie. W mieście znajdziecie też wiele szkieletów o których kiedyś pewnie napiszemy.

Kto wie, może zanim opublikujemy nasz tekst to ktoś z grona przemiłych facebookowych influencerów mediolańskich nagra o tym wcześniej jakiś filmik. Kto wie 🤔.

Zdajemy sobie sprawę z tego, że fotografie nie oddają w pełni tego jak wygląda spacer po cmentarzu dlatego na koniec zapraszamy do zobaczenia materiału wideo z Cmentarza Monumentalnego w Mediolanie.